جایگاه و اهمیت شبهای قدر

09

 

شب قدر برترین و مهم ترین شب سال در فرهنگ اسلامی است.[۱] بنابر روایتی از پیامبر(ص)، شب قدر از موهبت های خدا بر مسلمانان است و هیچ یک از امت های پیشین از این موهبت برخوردار نبوده اند.[۲] در قرآن کریم، سوره ای کامل به توصیف و ستایش شب قدر اختصاص یافته و بدین نام (سوره قدر) خوانده شده است.[۳] در این سوره، ارزش شب قدر بیشتر از هزار ماه دانسته شده است.[۴ آیات یکم تا ششم سوره دخان نیز به اهمیت و رخدادهای شب قدر می پردازد.[۵]

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که بهترین ماه ، رمضان است و قلب ماه رمضان، شب قدر است.[۶] همچنین از پیامبر(ص) نقل کرده اند که شب قدر، سَروَر شب هاست.[۷] بنابر منابع روایی و فقهی، روزهای قدر نیز همانند شب های آن گرانقدر و با فضیلت اند.[۸] در برخی از روایات آمده است که فاطمه(س) سرّ شب قدر است[۹] و هر کس منزلت فاطمه(س) را درک کند، شب قدر را درک کرده است.[۱۰] وقوع برخی حوادث همانند شهادت امام علی(ع) در دهه سوم ماه رمضان، بر اهمیت این شب ها، نزد شیعیان افزوده است و آنان در این شب در کنار اهتمام به اعمال مستحب مخصوص این شب ها، برای آن امام نیز سوگواری می کنند.[۱۱]
نزول قرآن

آیه اول سوره قدر و آیه سوم سوره دخان، بیانگر نزول قرآن در شب قدر است.[۱۷] محمد عبده معتقد است آغاز نزول تدریجی قرآن در ماه رمضان بوده است؛[۱۸] اما بیشتر مفسران معتقدند در این شب، قرآن به صورت یکباره از لوح محفوظ به بیت المعمور یا قلب پیامبر(ص) نازل شده که به آن، نزول دفعی یا نزول اجمالی قرآن می گویند.[۱۹]
تقدیر امور

امام باقر در توضیح آیه چهار سوره دخان می گوید هر ساله در این شب، تقدیر سال آینده هر انسانی نوشته می شود.[۱۲] بر همین اساس در برخی از روایات، شب قدر به عنوان ابتدای سال دانسته شده است.[۱۳] علامه طباطبایی می گوید: مراد از قدر، تقدیر و اندازه گیری است و خداوند در این شب، اموری از قبیل زندگی، مرگ، روزی، سعادت و شقاوت انسان ها را مشخص می سازد.[۱۴] بر پایه برخی از روایات، ولایت امام علی و سایر اهل بیت(ع) نیز در همین شب، مقدر و امضاء گردیده است.[۱۵]
آمرزش گناهان

بنا بر منابع اسلامی، شب قدر شب ویژه رحمت الهی و آمرزش گناهان است و شیطان در این شب به غل و زنجیر کشیده شده و درهای بهشت برای مؤمنان باز می شوند.[۱۶] از پیامبر(ص) روایت شده است: هر کس شب قدر را احیا کند و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، همه گناهانش بخشیده می شود.[۱۷]
نزول فرشتگان

بر اساس آیات سوره قدر، فرشتگان و روح در شب قدر بر زمین فرود می آیند[۱۸] و طبق برخی احادیث، برای ابلاغ تقدیر سال آینده نزد امام می روند و آنچه مقدر شده را به او ابلاغ می کنند.[۱۹] امام باقر می فرماید: در این شب، فرشتگان به دور ما طواف می کنند و ما بدین گونه متوجه شب قدر می شویم.[۲۰] در روایات دیگری به شیعیان توصیه شده که از این مسئله به عنوان استدلالی برای اثبات ضرورت امامت و حقانیت شیعه استفاده شود؛ بدین ترتیب که در هر عصری باید امام معصومی وجود داشته باشد تا فرشتگان، مقدرات را به او ابلاغ کنند.[۲۱]
زمان
تصویری از مراسم شب قدر در حرم امام رضا (ع)

در مورد اینکه شب قدر کدام یک از شب های سال است، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد.

دیدگاه شیعه

مفسران شیعه با استناد به ظاهر آیات سوره قدر معتقدند شب قدر اختصاص به شب نزول قرآن در عصر پیامبر(ص) ندارد، بلکه هر سال تکرار می شود. روایات بسیاری نیز که به عقیده برخی در حد تواتر است، این مطلب را تأیید می کند.[۳۰] با این حال، زمان دقیق شب قدر معلوم نیست و در آیات و روایات، تصریحی به اینکه شب قدر کدام یک از شب های سال است، وجود ندارد. ولی روایات بسیاری تاکید می کند که شب قدر در ماه رمضان واقع شده است.[۲۲]

در روایات شیعه بر احیا گرفتن سه شب ۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان تاکید بیشتری شده و از میان این سه شب نیز اهتمام به شب بیست و سوم بیش از بقیه شب هاست.[۲۳] بنابر روایتی دیگر، شب نوزدهم تقدیرها نوشته می شود و در شب بیست و یکم، إبرام (قطعی) می گردد در شب بیست و سوم امضای نهایی اتفاق می افتد.[۲۴] شب ۲۷رمضان و شب نیمه شعبان هم دو احتمال دیگر برای شب قدر است.[۲۵]

دیدگاه اهل سنت

بیشتر اهل سنت به استناد حدیثی نبوی معتقدند شب قدر یکی از ده شب آخر ماه رمضان است و احتمال شب قدر بودن ۲۷ رمضان، بیشتر از بقیه شب هاست. بر این اساس، اهل سنت در این شب به دعا و شب زنده داری می پردازند.[۲۶] برخی از اهل سنت نیز معتقدند شب قدر تنها در زمان زندگی حضرت محمد(ص) هر ساله تکرار می شد، اما پس از آن دیگر شب قدری نیست.[۲۷] به گفته برخی دیگر، شب قدر یک شب مشخص در سال نیست و در هر سال شبی نامعلوم است.[۲۸] این عده معتقدند شب قدر، در سال بعثت، در ماه رمضان بوده ولی در سال های دیگر ممکن است در ماه های دیگر باشد.[۲۹]

تفاوت افق ها و تعیین شب قدر

فقط یکی از شب های هر سال، شب قدر است[۳۰] اما مختلف بودن افق کشورها (مانند افق ایران و عربستان) باعث می شود که زمان آغاز ماه رمضان در مناطق مختلف، فرق داشته باشد و به تبع آن، زمان شب های ۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان نیز مختلف باشد.[۳۱] فقها درباره این تعارض می گویند تفاوت افق کشورها دلیل بر تعدد شب قدر نیست و مردم هر یک از مناطق جهان باید شب قدر و سایر زمان های مقدس مانند عید فطر یا عید قربان را طبق افق خودشان تعیین کنند.[۳۲] بر اساس دیدگاه آیت الله مکارم، شب، همان سایه نیمی از کره زمین بر نیمه دیگر آن است و این سایه همراه گردش زمین در حرکت بوده و یک دوره کامل آن، ۲۴ ساعت طول می کشد.[۳۳] بنابراین ممکن است شب قدر، یک دور کامل از حرکت وضعی زمین به دور خویش باشد؛ یعنی مدت ۲۴ ساعت تاریکی که تمام نقاط زمین را زیر پوشش قرار می دهد. پس شب قدر از یک منطقه شروع می شود و تا ۲۴ ساعت ادامه دارد و همه کره زمین شب قدر را درک می کنند.

 

پی نوشت:

۱٫مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۹۰٫
۲٫مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۸٫
۳٫سوره قدر، آیه۲٫
۴٫سوره دخان، آیات ۱-۶٫
۵٫حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج ۵، ص۹۱۸٫
۶٫مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۰، ص۵۴٫
۷٫شیخ طوسی، التهذیب، ۱۳۶۵ش، ج۴، ح۱۰۱، ص۳۳۱٫
۸٫مجلسی، بحارالنوار، ج۲۵، ص۹۷، به نقل از: عابدین زاده، «امام و شب قدر»، ص۶۴٫
۹٫حسن زاده، ممد الهمم، به نقل از: مطلبی و صادقی، «شب قدر در نگاه مفسران»، ص۲۳٫
۱۰٫مجیدی خامنه، «شب های قدر در ایران»، ص۱۹٫
۱۱٫شاکر، «شبی برتر از هزار ماه»، ص۵۰٫
۱۲٫انصاری، «نزول اجمالی قرآن»، ص۲۲۷٫
۱۳٫مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ص ۱۸۲٫
۱۴٫سید رضی، «بازخوانی فضائل شب قدر»، ص۹۱٫
۱۵٫عابدین زاده،«امتیازات و آداب شب قدر»، ص۸۵٫
۱۶٫طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۱٫
۱۷٫صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۷۹ش، ص۳۱۵، به نقل از سید رضی، «بازخوانی فضائل شب قدر»، ص۹۵٫
۱۸٫سید رضی، «بازخوانی فضائل شب قدر»، ص۹۴٫
۱۹٫کاشانی، تفسیر منهج الصادقین، ۱۳۴۰ش، ج۱۰، ص۳۰۸٫
۲۰٫سوره قدر، آیه۴٫
۲۱٫وفا، «شب قدر از منظر قرآن»، ص۸۷٫
۲۲٫وفا، «شب قدر از منظر قرآن»، ص۸۷٫
۲۳٫عابدین زاده، «امام و شب قدر»، ص۶۲٫
۲۴٫مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۹۰٫
۲۵٫طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۷۸۶٫
۲۶٫اتفق مشایخنا [فی لیله القدر] علی انها اللیله الثالثه و العشرون من شهر رمضان. صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ص۵۱۹٫
۲۷٫کلینی، اصول کافی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۷۷۲٫
۲۸٫کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۴۴ش، ج۴، ص۲۷۴ به نقل از افتخاری، «دعا و شب قدر از منظر موسی صدر»، ص۱۷٫
۲۹٫طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۶٫
۳۰٫القاسمی، تفسیر القاسمی ، بی تا، ج۱۷، ص۲۱۷٫
۳۱٫ابن المفتاح، عبدالله، شرح الازهار، بی تا، ج۱، ص۵۷٫
۳۲٫ابن المفتاح، عبدالله، شرح الازهار، بی تا، ج۱، ص۵۷٫
۳۳٫سوره قدر، آیه۱ و شیخ طوسی، تهذیب، ج۳، ص۸۵٫۱۹۲

اس ام اس های وداع با ماه مبارک رمضان

آمدیم از سفر دور و دراز رمضان

پی نبردیم به زیبایی راز رمضان

هر چه جان بود سپردیم به آواز خدا

هر چه دل بود شکستیم به ساز رمضان

*****

همه رفتند، گدا باز گدا مانده هنوز

شب عید است و خدا عیدی ما مانده هنوز

دهه آخر ماه اول راه سحر است

بعد از این زود نخوابیم، دعا مانده هنوز

****

بدرود ای بزرگ ترین ماه خداوند و ای عید اولیای خدا.

بدرود ای ماهی که تا تو بودی، امن و سلامت بود.

بدرود ای آنکه نه در مصاحبت تو کراهت بود و نه در معاشرتت ناپسندی.

بدرود که سرشار از برکات بر ما درآمدی و ما را از آلودگی های گناه شست وشو دادی.

****

افسوس که ایّام شریف رمضان رفت

سی عید به یک مرتبه از دست جهان رفت

افسوس که سی پاره ی این ماه مبارک

از دست به یکبار چو اوراق خزان رفت

****

الغرض! فیض خاص گشت تمام

سهم ما باز، فیض عام شده است

دل ناباورم صدا میزد:

میهمانی مگر تمام شده است؟

****

آقا سلام! ماه مبارک تمام شد

شب­های آخر من و ماه صیام شد

درهایی از ضیافت حق بسته شد ولی

پشت در نگاه شما ازدحام شد

****

وقت جدایی من و ماه صیام شد

یعنی غروب طلعت این بار عام شد

دارد بساط ماه خدا جمع می شود

آه درون سینه ی ما مستدام شد

****

فرصت خوب رهایی شد تمام

ماه عشق و آشتی ماه صیام

سی شب ماه خدا پایان رسید

ماه شوال المکرم شد پدید

رفت دیگر یا علی و یاعظیم

خواندن سی جزء قرآن کریم

****

حیف که از دست ما ماه خدا می رود

ماه مناجات و نور، ماه دعا می رود

ماه سحر خیزی اهل صفا می رود

ماه وصال علی، ماه ولا می رود

****

رمضان رفت ولی کاش صفایش نرود

سحر و جوشن و قرآن و دعایش نرود

کاشکی پر شده باشد دلم از نور سحر

همره روزه و افطار ، ثوابش نرود

****

خداحافظ ای ماه بزرگ خدا !

شهر الله اکبر ای ماه بزرگ خدا !

ماه رمضان ! خداحافظ،

و ای ماهی که برای اولیاء خدا عیدی بودی خداحافظ،

****

ای ماه مخصوص خدارفتی برون از دست ما

آیا زما هستی رضا؟ ماه مبارک الوداع

کردی تو چون عزم سفر، ما را نمودی خون جگر

ای همدم شام و سحر ماه مبارک الوداع